सावरकरांच्या नावाने राजकारण बंद करा
निवडणुकांच्या तोंडावर स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांच्या नावाचा राजकीय वापर वाढताना दिसतो. त्यांच्या विचारसरणीचा सखोल अभ्यास न करता, केवळ सोयीच्या आणि घाणेरड्या राजकारणासाठी त्यांचे नाव ओढले जाते, ही बाब केवळ दुर्दैवीच नव्हे तर चिंताजनक आहे.
स्वातंत्र्यवीर सावरकर हे केवळ क्रांतिकारक नव्हते; ते समाजसुधारक, विचारवंत आणि आधुनिक हिंदुत्वाचे प्रणेते होते. विज्ञाननिष्ठा, तर्कबुद्धी, लोकशाही मूल्ये आणि सामाजिक समानता ही त्यांच्या विचारांची मूलभूत अधिष्ठाने होती. मात्र आज त्यांच्या नावाचा वापर विचारांच्या प्रसारासाठी नव्हे, तर मतध्रुवीकरणासाठी होत असल्याचे स्पष्टपणे दिसते.
आज ‘Make in India’, स्वदेशी आणि आत्मनिर्भरतेच्या घोषणा दिल्या जातात. परंतु परकीय आर्थिक गुलामगिरीविरोधात स्वदेशी उद्योग, देशी उत्पादन आणि आर्थिक राष्ट्रवादाचा आग्रह सावरकरांनी स्वातंत्र्यपूर्व काळातच धरला होता. आज ज्या संकल्पनांचे श्रेय घेतले जाते, त्या विचारांची बीजे त्यांनी त्या काळातच रोवली होती—हे वास्तव नाकारता येणार नाही.
खरंच ज्यांना सावरकरांविषयी आदर आहे, त्यांनी स्वतःलाच एक प्रश्न विचारायला हवा—आजपर्यंत त्यांना भारतरत्न का देण्यात आले नाही? भाषणांत, पोस्टरवर आणि निवडणूक प्रचारात सावरकरांचे नाव मोठ्या आवेशात घेतले जाते; पण त्यांच्या कार्याचा अधिकृत सन्मान करण्याची वेळ आली की राजकीय सोयीस्कर मौन पाळले जाते. स्वातंत्र्यलढ्यातील अमूल्य योगदान, काळ्या पाण्याची अमानुष शिक्षा, समाजसुधारणेचे कार्य आणि राष्ट्रवादाची वैचारिक मांडणी असूनही भारताच्या सर्वोच्च नागरी सन्मानापासून त्यांना वंचित ठेवले जाते—हीच खरी विसंगती आहे. आदर हा घोषणांतून नव्हे, तर कृतीतून सिद्ध होतो; आणि सावरकरांच्या बाबतीत ती कृती आजवर झालेली नाही.
हे राजकारण आता फक्त लोकसभा किंवा विधानसभा निवडणुकांपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. नगरपालिका आणि महापालिका निवडणुकांतही सावरकरांचे नाव प्रचाराचे हत्यार बनले आहे. रस्ते, पाणीपुरवठा, कचरा व्यवस्थापन, आरोग्य, शिक्षण आणि स्थानिक विकास यांसारख्या मूलभूत प्रश्नांवर उत्तर देण्याऐवजी भावनिक मुद्द्यांवर मतांचे ध्रुवीकरण केले जाते. स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुकांत सावरकरांचा उल्लेख हा विकासाचा मुद्दा नसून, भावनिक राजकारणाचे साधन ठरत आहे—आणि हे लोकशाहीसाठी घातक आहे.
महाराष्ट्राच्या राजकारणात सावरकरांचा उल्लेख अनेकदा मत मिळवण्याचे साधन बनतो. प्रत्यक्षात सावरकर हा निवडणूक मुद्दा नसून, वैचारिक आणि ऐतिहासिक अभ्यासाचा विषय आहे. सावरकरांनी ईश्वरवादाऐवजी विज्ञानवादाचा पुरस्कार केला; अंधश्रद्धा, जातिभेद आणि सामाजिक विषमतेविरोधात निर्भीड भूमिका घेतली. त्यांचे ‘हिंदुत्व’ हे धार्मिक संकुचितपणावर आधारित नसून, सांस्कृतिक राष्ट्रवादाचे तर्कसंगत रूप होते.
कोणी कोणती विचारधारा स्वीकारावी, ही वैयक्तिक बाब आहे. मात्र सावरकरांना बदनाम करून, अर्धवट संदर्भात मांडून किंवा प्रत्येक निवडणुकीत वापरून राजकारण करणे योग्य नाही. काळ्या पाण्याची शिक्षा, स्वराज्यलढ्यातील त्यांचे योगदान आणि समाजपरिवर्तनाचे विचार यांचा अभ्यास ऐतिहासिक प्रामाणिकतेने व्हायला हवा.
सावरकरांच्या नावाचा असा सततचा राजकीय वापर त्यांच्या कार्याचे अवमूल्यन करतो. म्हणूनच आता तरी सावरकरांच्या नावाने राजकारण बंद करून, त्यांच्या विचारांवर प्रामाणिक, अभ्यासपूर्ण आणि वैचारिक चर्चा सुरू करणे—हीच खरी त्यांना आदरांजली ठरेल.
✍️ संपादक : उमेश कुलकर्णी
दिनांक : ७ जानेवारी २०२६
